Түүхэн аялал жуулчлал

Бөө мөргөл нь эхийн эрхт овог төрлийн үед бий болсон бөгөөд түүнд уул, ус, шүтэх зэрэг анхны сүсэг бишрэлийн хэлбэрүүд шингэсэн байдаг. Цаатан ардын бөө мөргөлийн ёс, хэв заншилд ч эдгээр зүйлүүд шингэсэн байдаг. Бөө мөргөл үүсэхийн хамт онгон савдагтай уулзаж ярилцдаг тусгай хүмүүс гарч ирсэн нь одоогийн бөө, удган нарын дээд овог байжээ. Бөө мөргөл харийн шашны шинжээр анх бий болохдоо тэр үеийн нийгмийн материаллаг ахуйгаас үүссэн тул үйлдэх ёс, эд хэрэгсэл цөм бөө мөргөлийн үүднээс тайлбартай болжээ.

Цаатан бөөгийн малгай нь хүрэн өнгийн эдээр хийсэн, дотор талийг бөс давуугаар давхарласан, нүүрэн талын гол дунд хүний нүүр дүрслэн хатгаж, хоёр талд нь чихний дүрс хийнэ. Малгайн хоёр хажуугаар тус бүрд хоёроос гурван ширхэг хонх уяна. Малгайн дээд ирмэгээр 7-9 ширхэг бүргэд юмуу сойрын өд хатгаж, доод ирмэгт нь нүүр таглахуйцаар цацаг унжуулна. 

Заарин удганы бөөлөх үед өмсөх дээлийг хуяг гэж нэрлэдэг. Дээлийн хийц хэлбэр нь ерийн дээлээс ялгагдахгүй гөрөөсний арьсаар хийдэг. Дээлийн доод хормойг тойруулан цацаг манджиг зүүнэ. Дээлнийхээ ард мөрний орчим тус бүр хоёр ширхэгээр гурван ширхэг хэсэг өд хадаж, түүнээс 3 ширхэг хонхинуур хадна., 2 талын үзүүрээс суга уруу унжсан байдлаар 2 хэрэмний арьс уядаг. Дээлийн ар голоос зүүн мөргөл манджиг унжуулж, голын сүүл манджигт ан амьтны дүрс давуугаар хайчлан дээрээс доош наадаг. Бөгс орчмын хавиас хонь, ямааны ноос томж, өнгийн давуугаар өнгөлсөн нарийн урт рууз манджиг уяна. Бүгд 81 ширхэг манджиг байх ёстой гэдэг. Дээлийн зүүн мөрөнд тамхины сав зүүсэн, ар нурууны голд жижиг хонхнууд, сүх, холбого, нум, сум зэрэг зүйлүүдийг бэхэлдэг.

Нум, сум, Сүх зэрэг зүйлүүд бол бөө рүн харь оронд очоод хортон, хар санаатан, догшин ширүүн онгодоос биеэ хамгаалж нум саадгаа авч яваа дүр үзүүлнэ. 81 ширхэг манджиг бол баруун зүүн тэнгэрийн эзэд болох учир тэдний тоогоор хийсэн байна. Холбого хонхинуур нь бөө онгодын хараал зүрэл хийхэд тэдний төлөөнөөс явдаг зүйл болно. 

Бөө удган уул эзний огторгуй, хурмаст тэнгэр очиход хэнгэрэг нь хөлөг, аян зоргол болж өгдөг. Хэнгэрэг нь хүрээ, бариул, зуузай, жолоо, горхи, бөгж, хонхинуур, булдруу зэрэг үндсэн хэсгээс бүрддэг. Заарин бол гурын арьсаар, удган бол согооны арьсаар хэнгэрэгээ бүрдэг. Хэнгэрэгний хүрээг тэнгэр ниргэсэн модны хавиас хар мод авч хийдэг байжээ. Бариулыг мөн ийм модоор хийдэг. Хэнгэрэгний мод авахдаа уул унагах модны дэргэд очиж үхэр, хонь, ямаа, адуу, тэмээ сааж Туг түмэн хуягтангууд Түмэн эрээн хамжаастангууд гэж хэлээд сүүгээ тал тал тийш нь өргөнө. 

Хэцний нүүрэн талд заарин хүн бол 15 эвэртэй буга, удган хүн бол согоо зурж, хоёр талд нь нар сар, үүний хоорондох зайд од мичид зурдаг. Бугаа цусан улаан өнгөөр, согоог одон цагаан, нарыг шараар, сарыг улаанаар будна. Энэ нь буга согоо үхсэн биш амьд байгаа гэдгийг үзүүлж хэрэг юм. 

Цохиурыг мөн тэнгэр ниргэсэн хар модоор хийдэг. Цохиурын дээд талд төмөр гол суулгаж, түүнд гурав гурваар есөн горхи углана. Цохиурын цохих талыг шилүүсны годоор бүрж, дотор талд цааны үе, цагаан хонины ноосоор зөөлөвч хийдэг. Бариулын үзүүрт цоолбор гаргаж, таван өнгийн давуу уясан байдаг. Энэ нь таван тэнгэрт өргөж байгаа гэсэн утгатай, Хэнгэрэг хийлгэсний дараа амилуулах гэж тусгай ёслол хийдэг. Амилуулсан хэнгэрэг бөө хүний итгэлт хөлөг гэж хэлдэг. 

Эртний монголын цэргийн сүлд нь дөрвөн хөлт хар сүлд гэж байжээ. Энэ сүлдийг цэрэг байлдааны явдалд хэрэглэх учир дайсныг айлгах догшин зүс болох хар өнгийн хялгасаар тугий нь хийжээ. Хар сүлдний орой нь жадны хэлбэртэй, нэг тохой шахам урт, хоёр талдаа иртэй, голоороо зузан, дороо онгитой төмөр илд болно. Энэ илд нь ядгуухан утгатай жадыг төлөөлжээ. 

Онгины дээр дугираг мөнгөн цар байх ба царны царны хөвөөг дагуулан наян нэгэн нүхнээс хар хялгасан гөхлөө ямааны зүсмэл арьсаар тогтооно. Царны голын нүхээр тугныхаа ишийг оруулан жадныхаа онгинд шургуулдаг. Энэ ишийг сүлдний шилбэ гэнэ. Шилбийг шулуун хуш модоор хийнэ. Гол сүлдний шилбэ нь арван гурван тохой /540 см/ урт байна. Салбар сүлдийг илч сүлд гэж нэрлэх бөгөөд түүний шилбэ нь есөн тохой урт болно. 

Мөн энэ сүлдэндээ шар ногоон дугтуй их хийх ба түүнийг сүлдний дээл гэнэ. Дөрвөн хөлт хар сүлдийг байрлуулахдаа гол сүлдийг чулуун мэлхий дээр суурилуулан, араас нь тулгуур хийгээд дөрвөн элч сүлдийг тусгайлан зассан чулууны дунд нүх малтаж шилбий нь суулган байрлуулаад гол сүлдтэйгээ илч сүлдээ шар торгоор гадарласан, азарганы дэлээр томсон дээсээр чагтаглан холбоно. Хар сүлд бол хөх тэнгэрийг бэлэгдсэн учир үргэлжид гадаа мандаж байх ёстой ажээ. Сүлд сүлдний дундаас дайчин хар сүлд нь онцгой учир холбогдолтой юм. 

Амарбаясгалант хийд байгуулагдсан түүх


Өндөр гэгээн Занабазар Төвдийн Лхас хотод ном үзэж байхад нь нэгэн өдөр Ванчин-Эрдэнэ богд уулзаад: 
Таны ном эрдэм хангалттай болжээ. Ийм их эрдэмтэй болсон хүн энд цаг барж суухын оронд нутагтаа очиж ном номлол бурханы ёсыг дэлгэрүүлбэл хүн амьтанд илүү их тус болно доо гэж зөвлөснөөр тэр нутаг буцахаар шийдэж энэ тухайгаа далай ламд айлтгажээ. Далай лам түүнд сайны ерөөл уншаад их хэмжээний бурхан судар бурхан шүтээний хэрэглэлүүд бэлэглэжээ. Их баярлаж сэтгэл нь догдолсон Өндөр гэгээний оюунд Халхын хойморт өндөр уулын өвөрт цэнгэн голын дэнжид нэгэн сайхан хийдийг шинээр байгуулах санаа гарсан нь Амарбаясгалант хийд байжээ. Тэгтэл дараахан нь Манжийн хаан Энх-Амгалан Өндөр гэгээнийг урьж уулзаад үгийнхээ төгсгөлд Ар Монголд хааны сангаас нэгэн сайхан хийд байгуулж өгөхөөр амлажээ. Түүнээс 3 жилийн дараа Их Хүрээ, Ивэн голын эхнээс нүүлгэж Угтаалжаргалантад шилжүүлэхэд түүний буурин дээр хаан урьд амласнаа хэрэгжүүлэхээр шинэ хийдийн суурь тавиулж тэнд хийд байгуулах зарлиг гаргажээ. Амарбаясгалант хийдийн түүх ингэж эхэлжээ. Энэ бол 1975 он бөлгөө. Ийнхүү Амарбаясгалант хийд нь Манжийн хааны зарлигаар Өндөргэгээний нэрээр байгуулагдсан тул түүхэнд “Өндөр гэгээний хийд” гэж нэрлэгджээ. 1727 оны зун Амарбаясгалант хийдийг байгуулан ажлыг эхлүүлжээ. Ингээд Амарбаясгалант хийдийг байгуулах ажил их нухацтай уужуу тайван хийгдэж дөрвөн үе шаттайгаар 1727 оноос 1887 оныг хүртэл 160жил үргэлжилжээ. 1736 онд хийдийн байгуулалтын эхний үе дуусахад Цогчин дугана нээгдэж хийдийн нэрийг албан ёсоор өгч “Дигасирлан” буюу монголоор “Амарбаясгалантай” гэж нэрлэж Далай ламын багш Ванчин богдын бие төлөөлөгч их хүрээнээс Агваанжамба тэргүүтэй ихэс лам нар ирж аравнайлжээ. Ийм их хөл болж байгуулагдсан сүр дуулиантай нээгдсэн хийд Монголд өөр хаана ч байхгүй.
Цогчин/ Цог-Чину их чуулган/ дуган нээгдсэнээр 2 жилийн дараа 1738 оны 3-р сарын эцсээс урь унамагц хийдийн барилга байгууламжийн ажил үргэлжилж 100 гаруй хүнийг шинээр нэмж Зуугийн, Манал, Аюуш, Лүнхха, Лабрин, Махранз, Жин хонхны, Жин хэнгэрэгний, Бичигт хөшөөний 2 сүм, тамгийн сүм, дотоод Шар ордыг барьж дуусгажээ. 
Ажил 20 гаруй жил завсарлаад 1763 оноос 1780 онд хийд байгуулалтын гурав дахь өргөтгөл хийгджээ. Энэ онуудад баруун, зүүн Цанидын дуган Өндөр гэгээний шарилын сүм дотоод хэрмийг барьж дуусгасан байна. ӨндӨр гэгээний шарилыг 1723 оноос Дамбадаржаалин хийдэд шилжүүлэн залжээ. Энэ оноос эхлэн Амарбаясгалантыг Өндөргэгээний хийд гэж нэг хэсэг нэрлэж байсан ажээ. 1815 онд дөрөвдүгээр богд Жавзандамба хутагт Лувсандондоваанчигийн шарилын сүмийг Өндөр гэгээний сүмтэй ижилсүүлэн барьжээ. Үүгээр өргөтгөн цогцлуулах ажлын дөрөв дэхь үе эхэлжээ.
1847 онд Эргэдэг Майдарын сүм, Хажидын сүмийг дотоод хэрмийн гадна барьж, Арван хангалын дуганыг барьж дуусгасан байна. Дээрх дуган сүмүүдийг барих, тоноглож чимэглэн төвхнүүлэх ажлыг 1880-аад оны эцсээр бүрэн дуусгаснаар Амарбаясгалант хийдийг байгуулсан 160-аад жилийн ажил төгсжээ. Амарбаясгалант хийдийг барьж байгуулах ид ажлын өрнөлтийн үед таван хэлний 500-аад хүн ажиллаж байсан ажээ. Иинхүү бурханы орон, буяны өргөө Амарбаясгалант хийд Манж чин улсын их хааны ивээлээр Монгол урчуудын ур ухаан, хүч зүтгэлээр боссон байна.Амарбаясгалант хийдбүрэн бүтэн байх үедээ Сангай, Зоогой, шүтээний, Чойнхор, Пунцаглин,Дэжидлэн гэсэн зургаан аймагтай, гурван их дацан, найман бага дацантай, Цэдэрлхам, Гаанжуур хурж, Майдар эргэдэг, бүрэн их цам гаргадаг Монголын гурван их том хийдийн нэгэн байжээ.
Амарбаясгалант хийдэд Нэгдүгээр богд, Дөрөвдүгээр богд, Наймдугаар богдууд удаа дараа заларч байжээ. 
Амарбаясгалант хийдийг байгуулсан гол зорилго бол тэр үед цаг, төр ихээхэн хямарч, ард олны сэтгэл санаа дээр дооргүй хямарч байсан цаг тул бурхны сургаалыг хүчтэй дэлгэрүүлж аль болохоор олон түмэнд итгэл үнэмшил бий болгох, ингэснээр тэмцэл хямралыг зогсоож, амар амгалан байлгах гэсэн улс төрийн зорилготой юм.
Олны дотор ор дамжин яригддаг домогт: Энэ хийдийг барихаар, газар шинжээчид анх ирэхэд тэнд Амар, Баясгалан гэдэг хоёр хүүхэд хонь хариулж байж гэнэ. Ингээд энэ хийдийг тэр хоёр хүүхдийн нэрээр Амарбаясгалант гэж нэрлэсэн нь худлаа бөгөөд нутгийн ард түмний уран сэтгэмжийн зохиомж юм. 
Амарбаясгалант хийд Манжийн хааны зарлигаар байгуулагдаж, эхний хөрөнгийг Манжийн хааны сангаас 100 мянган лан мөнгө гаргасан нь түүхэн үнэн боловч, түшээт хан, хошуу ноёд, эхний таван богд, нутгийн ардуудын оруулсан хувь нэмэр асар их юм.